📖 Historia 7: El nuevo trabajo de Maria -  K’ak’ uchak ri al Mariy

📖 Historia 7: El nuevo trabajo de Maria -  K’ak’ uchak ri al Mariy


K’ak’ uchak ri al Mariy

ri al Mariy xuriq ri nab’e uchak, chupam jun cafetería naqaj che ri rachoch. Sib’alaj kkikotik xuquje’ kuxij rib’. 

Ri nab’e q’ij, sib’alaj aq’ab’il xwalijik. Xukoj ri k’ak’ ratz’yaq y xb’e pa ri cafetería, tajin kuchomaj ¿jas kinb’an na kamik?, ¿la utz kinb’an na kuk’ ri wachi’l pa chak? 

Xopan ri gerente xuya’ jun rutzil uwach y xub’ij “saqarik” che. Ri gerente xumaj ub’ixik che, ri taq chak che, kub’an na kuk’ ri winaq che ke’opan pa ri cafetería. 

Pa ri uturno, ri al Mary tajin kutz’ib’aj ri taq pedidos che kkita ri winaq che, xuquje’ kuya’ ri kape y kusu’ ri taq mexa. 

Jujun taq mul kuna’o che sib’alaj nim ri chak che kkun ta che ub’anik. Are k’u k’i mul kuchomaj “kinkun che ub’anik xa rajawaxik kinya mas atención che”. 

Pa ri almuerzo, xwa’ik xuquje’ xuxlanik jubiq’, ri rachi’l xeqeb’ ruk’ y kkita che, jawi katpewi? Jampa’ ajunab? La k’ax ri chak? y nik’aj chik preguntas che. Ri al Mariy kutzalij uwach

ronojel ri preguntas ruk’ utzilal y kkikotik rumal ri e k’ak rachi’l.

Are chi’ xk’is ri nab’e q’ij sib’alaj xkosik are k’u nim kikotemal k’o che. Ri al Mariy kub’ij pa ranima’ ”ri nabe nuchak k’ax tek’uri utz xelik juntir. Reta’m che rajawaxik na kretamaj mas.


El Nuevo trabajo de Maria

María acaba de conseguir su primer trabajo de verano en una cafetería cerca de su casa. Está muy emocionada y a la vez nerviosa.

El primer día, María se levanta temprano, se viste con su nuevo uniforme y sale hacia la cafetería preguntándose ¿Qué pasará hoy? ¿Me llevaré bien con mis compañeros?". 

Llegó el gerente, le dio un saludo y  le dijo Buenos días. El gerente le explica que sus tareas con  los clientes quienes llegan a la cafetería.

Durante su turno, María escribe los pedidos que piden los clientes, sirviendo café y limpiando las mesas.

 A veces siente que es grande el trabajo que no da abasto, pero se repite a sí misma "Puedo hacerlo, solo debo dar más atención".

En el almuerzo, come y descansa un poco. Sus compañeros se acercan y le preguntan "¿De dónde eres?" "¿Cuántos años tienes?" "¿Es duro el trabajo?" Y otras preguntas amablemente y está feliz por sus nuevos amigos. 

Al terminar su primer día está muy agotada pero satisfecha, María piensa "Mi primer trabajo es duro pero aunque salió todo bien. Sabe que tendrá que aprender más.

Vocabulario - Tema Primer dia de Trabajo

Verbos

Conectores

Almuerzo - wa

Walsaj – levantar cosa

Naqaj - cerca

Cafetería – Kb’an kape

Na’ – sentir

Che  - de, a el/ella

Rachoch – su casa

B’anow -hacer

Are k’u – aunque/ sin embargo

Juan – Xwan

Koj– usar

 

María – Mariy

Opan - llegar

 

Jose – Xep

 

significado de palabra K’ax:

Diego – Te’k

 

Dolor

Pedro – lu’

 

Sufrimiento


 

Daño

Números ordinales

Números cardinales

costar

Jun - uno

Nab’e - primero

Difícil

keb - dos

Ukab - segundo


oxib - tres

Urox - tercero

 

kajib - cuatro

Ukaj - cuarto

 

job' - cinco

Uro’ - quinto


Pronombres Personales k'iche’

español

kiche

kiche

español

Yo

In

in k'o tew chuwe 

yo tengo frío

At

kwaj che at katatab’ej ri cancion

quiero que tu escuches esta cancion

Él/ella

are’

kink'is na in y kumaj are'

terminaré yo y empieza el/ella

Él/ella

Are'

are' xoq'ik rumal kikotemal

ella/el lloro de felicidad

Nosotros/as

oj

qonojel oj kojxojowik

todos nosotros bailamos

Ustedes

ix 

ix nim ta ipwaq

ustedes no tienen mucho dinero

Ellos/as

e are' 

e are’ tajin kewaik

ellos/as están comiendo

Verbos en K'ICHE’: Aprende el proceso de conjugar verbos en kiche.

Instrucciones: 4 tiempos Verbales en k’iche

  1. Presente: inicia con K
  2. Pasado: inicia con X
  3. Futuro: inicia con K y agregar NA al final
  4. Presente Progresivo: Tajin

Proceso o 4 Pasos para conjugar:

  1. Tiempo verbal:  Que tiempo quieres hablar
    1. presente (k), pasado (x), futuro (k + na)
  2. Pronombre personal: (in, at, oj, ix) 
  3. Verbo: agregar cualquier verbo
  4. Unir las 3 partes anteriores  (si los separas estarás cometiendo errores gramaticales)

Pronombres personales a usar con los verbos específicamente:

Español

usa con Verbos

Intransitivos

usar con Verbos

Transitivos

yo

in

inw

in

tu

at

aw

a

el, ella

 

r

u

nosotros

oj

q

qa

ustedes

ix

iw

i

ellos/as

e

k

ki

tiempo verbal

conjugaciones tiempos verbales

presente

Kintzijon

Yo platico

pasado

xintzijon

Yo platique

futuro

Kintzijon na

Yo platicare

presente progresivo

tajin Kintzijon

estoy platicando

negación

Kintzijon taj

Yo no platico

preguntas

la Kintzijonik?

Yo platico?

Tarea: Conjugar los verbos en los 3 tiempos. 

  1. Ch’aw - hablar
  2. Ch’ay – pelear
  3. Tz’aj – pintar
  4. Loq’oq’en – amar
  5. Etz’an – jugar