> ## Content Index
> Fetch the complete content index at: https://neryspanish.org/llms.txt
> Use this file to discover other available public pages before exploring further.

# 📖 Historia 7: El nuevo trabajo de Maria -  K’ak’ uchak ri al Mariy
- URL: https://neryspanish.org/el-nuevo-trabajo-de-maria-kak-uchak-ri-al-mariy/
- Published: 2026-08-18T05:01:44.000Z
- Updated: 2026-08-19T04:02:44.000Z
- Description: 📖 Historia 7: El nuevo trabajo de Maria - K’ak’ uchak ri al Mariy
- Author: Larson
- Tags: historias en kiche

![](https://neryspanish.org/content/images/2026/08/data-src-image-054c91cf-3f8f-44a1-993e-bcd64d8e4fce.jpeg)

![](https://neryspanish.org/content/images/2026/08/data-src-image-fe14ad29-7dbc-49d8-9aed-0ee3cf7c32d6.jpeg)

![](https://neryspanish.org/content/images/2026/08/data-src-image-ca05094a-fd29-49c4-89ca-0e5f49bb6dab.jpeg)

## K’ak’ uchak ri al Mariy

ri al Mariy xuriq ri nab’e **uchak**, chupam jun cafetería naqaj che ri rachoch. Sib’alaj **kkikotik** xuquje’ kuxij rib’. 

Ri nab’e q’ij, sib’alaj aq’ab’il **xwalijik**. **Xukoj** ri k’ak’ ratz’yaq y **xb’e** pa ri cafetería, tajin kuchomaj ¿jas **kinb’an** na kamik?, ¿la utz **kinb’an na** kuk’ ri **wachi’l** pa chak? 

**Xopan** ri gerente xuya’ jun rutzil uwach y **xub’ij** “saqarik” che. Ri gerente xumaj ub’ixik che, ri taq chak che, kub’an na kuk’ ri winaq che **ke’opan** pa ri cafetería. 

Pa ri uturno, ri al Mary tajin **kutz’ib’aj** ri taq pedidos che **kkita** ri winaq che, xuquje’ kuya’ ri kape y **kusu’** ri taq mexa. 

Jujun taq mul **kuna’o** che sib’alaj nim ri chak che **kkun** ta che ub’anik. Are k’u k’i mul **kuchomaj** “kinkun che ub’anik xa rajawaxik **kinya** mas atención che”. 

Pa ri almuerzo, **xwa’ik** xuquje’ **xuxlanik** jubiq’, ri rachi’l xeqeb’ ruk’ y kkita che, **jawi katpewi? Jampa’ ajunab? La k’ax ri chak? y** nik’aj chik preguntas che. Ri al Mariy kutzalij uwach 

ronojel ri preguntas ruk’ utzilal y **kkikotik** **rumal** ri e k’ak rachi’l.

Are chi’ **xk’is** ri nab’e q’ij sib’alaj **xkosik** are k’u nim kikotemal k’o che. Ri al Mariy **kub’ij** pa ranima’ ”ri nabe nuchak k’ax tek’uri utz xelik juntir. **Reta’m** che rajawaxik **na** **kretamaj** mas.

---

## **El Nuevo trabajo de Maria**

María acaba de conseguir su **primer** **trabajo** de verano en una cafetería **cerca** de su **casa**. Está muy emocionada y a la vez nerviosa.

El primer día, María se levanta temprano, se viste con su nuevo uniforme y sale hacia la cafetería preguntándose ¿Qué pasará hoy? ¿Me llevaré bien con mis compañeros?". 

![](https://neryspanish.org/content/images/2026/08/data-src-image-cc4beb66-42c9-4cd7-8b66-3b3b7731d6ad.jpeg)

![](https://neryspanish.org/content/images/2026/08/data-src-image-11a5be30-c27d-4d6b-babc-a62bb3a86eeb.jpeg)

![](https://neryspanish.org/content/images/2026/08/data-src-image-15114082-9c29-45f2-9e9f-4c49b7f86c36.jpeg)

Llegó el gerente, le dio un saludo y le dijo Buenos días. El gerente le explica que sus tareas con los clientes quienes llegan a la cafetería.

Durante su turno, María escribe los pedidos que piden los clientes, sirviendo café y limpiando las mesas.

 A veces siente que es grande el trabajo que no da abasto, pero se repite a sí misma "Puedo hacerlo, solo debo dar más atención".

En el **almuerzo**, come y descansa un poco. Sus compañeros se acercan y le preguntan "¿De dónde eres?" "¿Cuántos años tienes?" "¿Es duro el trabajo?" Y otras preguntas amablemente y está feliz por sus nuevos amigos. 

Al terminar su primer día está muy agotada pero satisfecha, María piensa "Mi primer trabajo es duro pero aunque salió todo bien. Sabe que tendrá que aprender más.

| Vocabulario - Tema Primer dia de Trabajo | Verbos                 | Conectores                    |
| ---------------------------------------- | ---------------------- | ----------------------------- |
| Almuerzo - wa                            | Walsaj – levantar cosa | Naqaj - cerca                 |
| Cafetería – Kb’an kape                   | Na’ – sentir           | Che - de, a el/ella           |
| Rachoch – su casa                        | B’anow -hacer          | Are k’u – aunque/ sin embargo |
| Juan – Xwan                              | Koj– usar              |                               |
| María – Mariy                            | Opan - llegar          |                               |
| Jose – Xep                               |                        | significado de palabra K’ax:  |
| Diego – Te’k                             |                        | Dolor                         |
| Pedro – lu’                              |                        | Sufrimiento                   |
|                                          |                        | Daño                          |
| Números ordinales                        | Números cardinales     | costar                        |
| Jun - uno                                | Nab’e - primero        | Difícil                       |
| keb - dos                                | Ukab - segundo         |                               |
| oxib - tres                              | Urox - tercero         |                               |
| kajib - cuatro                           | Ukaj - cuarto          |                               |
| job' - cinco                             | Uro’ - quinto          |                               |

| Pronombres Personales k'iche’ |        |                                   |                                     |
| ----------------------------- | ------ | --------------------------------- | ----------------------------------- |
| español                       | kiche  | kiche                             | español                             |
| Yo                            | In     | in k'o tew chuwe                  | yo tengo frío                       |
| Tú                            | At     | kwaj che at katatab’ej ri cancion | quiero que tu escuches esta cancion |
| Él/ella                       | are’   | kink'is na in y kumaj are'        | terminaré yo y empieza el/ella      |
| Él/ella                       | Are'   | are' xoq'ik rumal kikotemal       | ella/el lloro de felicidad          |
| Nosotros/as                   | oj     | qonojel oj kojxojowik             | todos nosotros bailamos             |
| Ustedes                       | ix     | ix nim ta ipwaq                   | ustedes no tienen mucho dinero      |
| Ellos/as                      | e are' | e are’ tajin kewaik               | ellos/as están comiendo             |

**Verbos en K'ICHE’: Aprende el proceso de conjugar verbos en kiche.**

**Instrucciones: 4 tiempos Verbales en k’iche**

1. **Presente**: inicia con **K**
2. **Pasado**: inicia con **X**
3. **Futuro**: inicia con **K** y agregar **NA** al final
4. **Presente Progresivo:** **Tajin**

**Proceso o 4 Pasos para conjugar:**

1. **Tiempo verbal**: Que tiempo quieres hablar
  1. presente (k), pasado (x), futuro (k + na)
2. **Pronombre personal**: (in, at, oj, ix)
3. **Verbo**: agregar cualquier verbo
4. **Unir** las 3 partes anteriores (si los separas estarás cometiendo errores gramaticales)

**Pronombres personales a usar con los verbos específicamente:**

| Español  | usa con VerbosIntransitivos | usar con VerbosTransitivos |    |
| -------- | --------------------------- | -------------------------- | -- |
| yo       | in                          | inw                        | in |
| tu       | at                          | aw                         | a  |
| el, ella |                             | r                          | u  |
| nosotros | oj                          | q                          | qa |
| ustedes  | ix                          | iw                         | i  |
| ellos/as | e                           | k                          | ki |

| tiempo verbal       | conjugaciones tiempos verbales |                  |
| ------------------- | ------------------------------ | ---------------- |
| presente            | Kintzijon                      | Yo platico       |
| pasado              | xintzijon                      | Yo platique      |
| futuro              | Kintzijon na                   | Yo platicare     |
| presente progresivo | tajin Kintzijon                | estoy platicando |
| negación            | Kintzijon taj                  | Yo no platico    |
| preguntas           | la Kintzijonik?                | Yo platico?      |

**Tarea**: Conjugar los verbos en los 3 tiempos. 

1. Ch’aw - hablar
2. Ch’ay – pelear
3. Tz’aj – pintar
4. Loq’oq’en – amar
5. Etz’an – jugar